Асосий мавзулар
27 апрел 2017

27 апрел – Хивада Хоразм республикаси тузилди

Қурултойда кўп йиллардан буён давлат номи «Хива» шаклида ишлатилиб келинган давлат номи Хоразм тарзидз бу қурултойда қайта тикланди,

Хоразм Халқ Совет Республикаси (ХХСР) тузилди ва унинг Конституцияси қабул қилинди.

Бундан ташқари қурултой Хоразм ХСР нинг Нозирлар Советини сайладилар. Cаккизта нозирлик ташкил қилиниб, 5 нафар коммунист, бир ёш Хивалик ва 2 нафар партиясиз киритилди.

1920 йил 28 апрелда эса ХХСР эълон қилинди.

rasm1236
Миркомил Машарипов

Инқилоб номи билан

1920 йил 30 апрелда Хоразм миллатидан ва динидан қатъи назар барча меҳнаткашларнинг республикасидир, деб эълон қилинди.

Бундан олдин 1920 йил 1 февралда Хиванинг охирги хони тахтдан туширилиб, ҳужжатга имзо чеккандан кейин, 2 февраль куни инқилоб ғалабаси эълон қилинган ва инқилобий қўмита тузилган эди.

Хоразм давлатининг дастлабки ҳужжатларидан бири динни давлатдан ажратиш бўлди.

1920 йил 2 апрелда эса туркман уруғ бошлиқлари Қўшмуҳаммад, Ғуломалихон, Бахши ва бошқалар иштироқида Гельбарт котиблигида, Оллоқулов таржимонлигида мажлис ўтказилиб, биринчи навбатда ўзаро низоларга чек қўйиш масаласи муҳокама қилишган эди.

Мажлисга Хоразм меҳнаткашлари билан Туркистон Республикалари меҳнаткашлари ўртасидаги дўстликни юқори даражага кўтаришга қарор қилинди.

Г.И. Бройда ташаббуси билан бошланган бу кенгашда иштирок қилган ўзбек ва туркман уруғ бошлиқлари, оқсоқоллари бунга тамоман рози бўлдилар.

rasm1232
Туркман сардорлари Хоразм республикасини қўлллаб чиқишди

Туркманлар қўллови

Бутун Хоразм вакилларининг биринчи қурултойига сайланадиган 200 нафар вакилларнинг 80 нафари туркманлар вакиллари бўлиши белгиланди.

1920 йил 9 апрелда Вақтли ҳукуматнинг мажлиси чақирилиб, Нозирлар шўроси тузилди. Полвонниёз ҳожи Юсунов (Давлат назорати), Бекжон Раҳмонберганов – Халҳ маданияти за маорифи нозири, Бобоохун Салимов – адлия нозири, Жуманиёз Султонмуродов – вақтли ҳокимият раиси Одомохун Ортиқов – муовини ва бошқалар.

Хоразмда эндигина шаклланаётган ҳокимиятнинг шу мажлисида давлат тузилиши, нозирликлар ташкил қилиш, мактаб, касалхона очиш, янги лавозимлар сайлов низоми ҳақидаги масалалар муҳокама қилинди.

Хоразмда 20-йиллардаги ўзгаришларнинг энг муҳим натижалари: ўзбеклар билан туркманлар ҳамкорлиги вужудга келиб, меҳнат армияси ташкил қилинди.

Сайлов қонуни, судхўрликка қарши декрет, вақф ерлари ҳақида низом, олий суд ҳақида, хон ерлари ва мулкларини мусодара қилиш ҳақида конунлар эълон қилинди.

rasm1243
Қурбон Берегин

Қўшни ҳалқлар ёрдами

Эндигина сиёсий харитада пайдо бўлган мустаҳил Хоразм республикасига қўшни халқлар ёрдам қўлини чўздилар. Қўшни Жумҳуриятлар 700 минг киши ҳаёт кечираётган Хоразм воҳасини маҳсулотлар ва техника ускуналари билан таъминлашни ўз зиммасига олди ва қайтиб олмаслик шарти билан 20 миллион сўм ажратди.

Туркистон комиссиясининг қарори билан 1920 йил апрел – май ойларида яна 150 миллион сўм ёрдам берилди. Жойларда янги ташкилотлар ташкил қилишга киришдилар.

Тезда янги замон мактаблари, болалар боғчаси, қариялар уйи, интернат-мактаблар вужудга келтирилди.

Турккомиссия эса Хоразмга тезлик билан биринчи навбатда 3 дўхтир, 8 фельдшер, бир тиш дўхтири, бир акушерка, уч касалхонани таъминлашга етадиган дори-дармонлар 10 ўқитувчи, ўқиш қуроллари, 50 минг пуд керосин, 50 минг пуд нефть, идиш-асбоблар юборди.

Худди янги ер ўзлаштирганлари сингари қўшни халқларнинг вакиллари халқ хўжалигининг ҳамма соҳаларига кириб келдилар.

Рус усталари ташаббуси билан янги Урганч ва Хива шаҳарлари оралиғида тўртта темир кўприк қурилди.

Булардан ташқари, РСФСР ва ТАССР Хоразм республикасини хўжалик асбоблари, озиқ-овқат, қишлоқ хўжалик қуроллари, уруғлик билан таъминлашни ўз зиммасига олдилар.

Хоразмга юзлаб мутахассислар кўчиб кела бошладилар. Шу даврда «Хоразмга доимий ишга келган ҳар бир европалик бор имкониятлар билан ёрдам бериши бизнинг асосий мақсадимиз» деган шиор остида иш кўрдилар.

rasm1241
Эксклюзив

Маданий юриш

1920-1921 йиллар жаҳоннинг турли худудларидан Хоразмга «Маданий юриш» эълон қилинди.

Туркия ватандошлари Абдулла Мамедов, Ҳусайн Исмоилов, Баҳри Камол маданият ва маориф ишларида жонбозлик кўрсата бошладилар.

Ҳамза Ниёзий саҳна санъати соҳасида катта ташкилотчилик қилди.

Бошқирд Афзал Тагиров, Кашшоф Поти Хоразмда ўрта махсус билим юртларини вужудга келтиришда катта хизмат қилдилар. Бузилган заводларни тиклаш, қадимий ҳунармандчиликни кенг йўлга чиқариб қўйиш ишлари кучайтирилди.

1920 йил 7 мартдан нашр қилинаётган «Инқилоб қуёши» рўзномаси, 3 апрелдан иш бошлаган «Маориф саройи», апрел ойи охирларида биринчи томошабинларни қабул қилган Хива тарихий музейи, биринчи бўлиб Хивада иш бошлаган ўзбек, татар, рус театр труппалари янги ҳаёт устунликларини ташвиқот қила бошладилар.

Хоразм воҳасида янги ҳаёт қурилишида машҳур ташкилотчилар, маданият ходимлари Матёқуб Отажонов, Полвонниёз Ҳожи Юсупов, Мулла Бекжон Рахмонов, Бобоохун Салимов, Одамохун Ортиқов, Жуманиёз Султонмуродов, Ўрозгалди Ҳожимамедов, Афзол Тагиров, Ҳусайн Қўшоев, Отажон Абдолов, Сафо Оллоберганов, Матёқуб Ахангаров, Рўзмат Юсупов, Юсуф Аҳмадов, И.Хонсуворов, Зокир. Бикчурин, Хакимбой Муҳаммадиев, Мулланаврўз Рўзибоев, Г.И. Бройдо, Сергей Малишев алоҳида катта хизмат қилдилар.

Бу илғор ташкилотчиларнинг тарихда из қолдирган энг муҳим хизмати шуки, улар халқ оммаси орасидан ҳақиқий қобилият эгаларини танлаб олабилдилар ва тарбиялай олдилар.

Уларнинг ҳақиқий тарбиясини олган қобилият эгалари Давлат Ризаев, Карим Болтаев, Қурбон Оллоберганов, (Берегин), Соиб Назарий, Онабиби Сафоева, Аҳмаджон Иброҳимов, Хайрулбанот Сайдошова, Қосим Зарипов, Машарип Полвонов, Эшмурот (Шухрат) Диванов, Умар Қурбоний, Болта Шарипов каби ёшлар давлат ишларига иштирок қилиб, таълим-тарбия соҳасида фаол кўзга кўрина бошладилар.

Халқаро муносабатлар

rasm1242Бу даврда халқаро муносабатларда ҳам катта ўзгаришлар юз бера бошлади.

1920 йил июнь ойида Хоразм республикасининг илғор Давлат вакиллари Тошкент, Москва шаҳарларига келиб, қатор учрашувлар ўтказдилар ва битимлар туздилар.

1920 йил 1 сентябрда Хоразм делегацияси Боку шаҳрида чақирилган Шарқ халқлари съездида иштирок қилиб, шу съезд қарорларини қабул қилишда актив иштирок этди.

13 сентябрь куни ХХСР ва РСФСР ўртасида давлат шартномалари имзоланди, 13 ноябрда эса ХХСР билан Бухоро халқ совет Республикаси ўртасида икки томонлама шартнома имзоланди.

ХХСР билан РСФСР ўртасида имзоланган шартномага биноан Чор Русияси Хива хонлигига нисбатан илгари қўлланиб келган барча ҳуқуқлардан Совет Русияси «воз кечди».

Чор Русияси даврида Хоразмда вужудга келтирилган барча бойликлар маҳаллий меҳнаткашларнинг ихтиёрига берилди ва Хоразм республикасига 500 млн. сўм ёрдам уюштирилди.

1920 йил 20 сеитябрда РСФСР билан ХХСР ўртасида иқтисодий шартнома имзоланиб, ўзаро савдога кенг имкониятлар очилди.

Совет Русиясидан Хоразмга келтирилаётган ва Хоразмдан Русияга чиқарилаётган маҳсулотлар, товалар ҳар қандай солиқ ва божлардан озод қилиндилар ва Хоразмга 100 дона дурадгорлик станоклари, 20 дона токарлик станоклари юбориш режалаштирилди.

rasm1239
Бобо Оҳунд Муҳаммад Салимов

Демократия ва Хоразм республикасининг тугатилиши

1921 йил 13 октябрда ва 1922 йил 29 июнда РСФСР ва ХХСР ўрталарида имзоланган шартномалар ҳам 1920 йил сентябрда имзоланган шартноманинг ижроси эди.

РСФСР билан иқтисодий алоқани кенг йўлга қўйган Хоразм республикаси Туркистон АССР ва Бухоро республикалари билан ҳам ўзаро муносабатларни яхшилай борди.

1921 йил 1 июлда Туркистон АССРда Хоразм республикасининг ваколатхонаси ташкил қилинди. Шу йили 4 декабрда ваколатхона Бош консулликка айлантирилди.

1922 йил февралдан Хоразм «Меҳнат нишони» таъсис қилинди.

ХХСР 1923 йилнинг 30 октябрида Хоразм Совет Социалистик республикасига (ХССР) айлантирилган эди.

Орадан бир йил ўтиб, ХССР ҳам тугатилди ва унинг ҳудуди кўп ўтмай тузилган Ўзбекистон ССР, Туркманистон ССР ва Қорақалпоғистон мухтор вилоятлари таркибига киритилди.

Ботир Ражабов

Eltuz.com

Тағин ўқинг
19 январ 2016
Етти йилдан буён қамоқда қолаётган инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси Ғайбулло Жалилов оғир аҳволда Сангородга ўтказилган. Бу ҳақда Eltuzга маҳкумнинг ҳамкасби ...
18 май 2017
17 май куни ижтимоий тармоқда одамларни ваҳимага солувчи видео пайдо бўлди. Йўл-йўлакай машина ойнасидан олинган тасвирда, милиция кийимидаги шахс ...
2 сентябр 2016
Конституция чекловига қарамасдан 27 йил президентлик лавозимида ўтирган Ислом Каримов дафн қилинар экан, ундан кейин ким бўлади деган савол ...
13 октябр 2016
Операция столида қолаётган шўрлик беморнинг пахта тугашини кутишдан бошқа чораси йўқ. Чунки тиббиёт ходимлари учун инсон соғлиғидан кўра, пахта ...
Блоглар
28 июл 2017
Шу йилнинг 26 мартида Тошкентнинг «Гранд-кафе» емакхонасида содир бўлган бу воқеада жамиятдаги шафқатсизлик, ҳокимият амалдорларининг ...
23 июл 2017
Бундан юз йил бурун Туркистонда рўй берган бу воқеа минтақанинг бўлинган мамлакатларида бугун турлича талқин ...
22 июл 2017
Эътироз билдиришга уриниб ҳам кўрманг, чунки бу бугуннинг ҳақиқати. Ўзбекистоннинг қайси вилоятига борманг, пахтазорда юрган, ...