Асосий мавзулар
2 май 2017

2 май – жадид Исмойил Гаспирали Бухорода Саид Абдулаҳадхон билан учрашди

1893 йил май ойида Туркистон ойдинларига йўл кўрсатган “Таржимон” газетаси ташкилотчиси Исмойилбек Гаспирали (Исмойил Гаспиринский) Бухоро Амири таклифига кўра, Бухорога келади.

Гаспирали Бухорода Қушбеги, Девонбеги ва Қози Калонбилан учрашади. Бир неча маҳаллий мактабларга боради.

Унинг бу саёҳатдан кўзлаган мақсади, маҳаллий мактабларни ислоҳ қилиш ва “усули жадид”ни ёйиш эди.

Лекин, Исмойил Гаспиралининг Амир билан учрашувидан кўзлаган мақсади амалга ошмади.

rasm1285
Бухоро амири Абдулаҳад

Бухоро ва Туркистоннинг бошқа шаҳарларида “усули жадид”мактабларини очиш ва ёйиш учун Гаспирали иқтидордан кўмак топа олмади.

Шундай бўлса-да, ҳар қандай тўсиқларга қарамасдан, И. Гаспирали ўлкада “усули жадид” мактаби уруғини экишга имкон топа олди.

У Самарқандга келган вақтида татар миллионери Абдулғани Бой Ҳусайинов зиёфатига таклиф қилинади.

Ушбу зиёфат самараси ўлароқ, Исмойил Гаспирали “усули жадид”мактабини очишга муваффақ бўлди.

Аммо бу мактаб рус колонизатор маъмурлари тарафидан ëпиб қўйилди.

Ойдинлик сари

Гаспирали Қримда усули жадид мактабларини бир йўлга қўйиб олганидан сўнг, мусулмонлар яшайдиган бошқа минтақаларда ҳам ушбу йўналишни жорий қилишга киришади.

Чунки у Туркистон миллатини қолоқликдан чиқишига асосий туртки маориф, ўқитиш усулини янгилашда, деб билди.

Гаспирали 1891 йил кузида Россия Ички Ишлар вазирлиги қошидаги комиссияга мактуб йўллаб Туркистонда янги мактаблар очиш таклифини илгари суради.

Айни таклиф Туркистон генерал-губернаторибарон А.Б. Вревскийга ҳам етказилади.

Генерал-губернатор мактубни ўрганиб, таклиф бериш учун И.И. Ильминский шогирдилари – Тошкент ўқитувчиларсеминарияси директори Н.П. Остроумов ва ўлка бўйича мутахассис ҳисобланган В.П. Наливкинга топширади.

Н.П. Остроумов ўзининг маҳаллий миллатларга нисбатан бўлган шовинистик фикрлари билан танилган эди.

Шу боис у В.П. Наливкин билан бирга И. Гаспиралини ўлка учун хатарли одам сифатида таснифлашади.

Уларнинг билдирган фикрларга таянган ҳолда, генерал-губернатор И.Гаспирали мактубидаги таклифларга рад жавобини беради. Шундан кейин И. Гаспирали ўз ғояларини ўлкада амалга ошириш ишларига маҳаллий шахслар эътиборини қаратади.

Бухоро Амири Абдулаҳад ёрдамида ўз ишларини олға силжитишни ўйлайди.

1891 йил бошларида “Таржимон” газетасида Бухоро ва унинг Амирига бағишланган туркум мақолалар босилади.

Амир 1893 йил бошларида Россияга саёҳат қилади. Бухорога қайтишда Қримга келади ва И. Гаспирали Амир билан биринчи маротаба кўришиш имконига эга бўлади.

Ушбу учрашувда Амир И.Гасприралини Бухорога таклиф қилади.

Гаспирали ҳаёти ва фаолияти

rasm1286Қримлик сиёсий арбоб ва Марказий Осиёда жадидлар ҳаракати етакчиларидан бири Гаспирали 1851 йили 8 март куни Қримнинг Гаспра қишлоғида Мустафо Али ўғли ва Фотма Султон Темир ғози қизи оиласида дунёга келди. Гаспрали (Гаспринский) таҳаллуси ҳам шундандир.

Қисман эски мактаб ва Симферопол гимназиясида, кейинчалик Москва гимназиясида таҳсил олгач, у 1871 йили у Францияга кетади, маълум муддат Туркияда яшайди.

Қримга қайтгач, у Боғчасарой шаҳар Думасига депутатликка сайланади.

Исмойил Гаспирали ғоялари у ташкил этган «Таржимон» газетаси орқали аввал Қримда ва Уралда, кейичалик Хива хонлиги, Бухоро хонлиги ҳудудларида кенг тарқалди.

Тез орада туркий тилдаги бу газета Форс, Хитой, Туркия, Озарбайжон, Миср, Болгария, Франция, Швейцарияда тарқала бошлади.

«Таржимон» газетасидан ташқари, Гаспирали қизи Шафиқа муҳаррирлигида газетанинг аёллар учун мўлжалланган иловаси «Олами Нисван», «Хотин», шунингдек Туркистон халқларининг илк ҳажвий сатирик нашри «Ҳа ҳа ҳа»ни чиқаради.

Eltuz.com

Тағин ўқинг
14 май 2016
Андижон шаҳар «Уйғур» жоме масжиди имом‑хатиб ноиби ўзбек ëзувчиси Нурилла Отахонов (Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон)нинг “Бу кунлар” романига қарши мақолани ...
7 март 2017
Андижон шаҳрида яшовчи Ҳ. жуда келишган, кўркам йигит. Махалладошлари уни машҳур футболчи Криштиану Роналдуга ўхшатишади. Қўшниларининг айтишича, Ҳ. ақлли, ...
21 январ 2016
Сифатсиз хизмат учун тўловлар ошади Sputnik интернет нашри 2016 йил 1 январдан Ўзбекистондаги мобил алоқа операторлари учун солиқ тўловидаги ...
31 октябр 2016
Бу йил ҳам Ўзбекистонда пахта теримига вояга етмаган болалар жалб этилгани қайд этилди. Бироқ ҳар сафаргидек ўзбек ҳукумати амалдорлари ...
Блоглар
28 июл 2017
Шу йилнинг 26 мартида Тошкентнинг «Гранд-кафе» емакхонасида содир бўлган бу воқеада жамиятдаги шафқатсизлик, ҳокимият амалдорларининг ...
23 июл 2017
Бундан юз йил бурун Туркистонда рўй берган бу воқеа минтақанинг бўлинган мамлакатларида бугун турлича талқин ...
22 июл 2017
Эътироз билдиришга уриниб ҳам кўрманг, чунки бу бугуннинг ҳақиқати. Ўзбекистоннинг қайси вилоятига борманг, пахтазорда юрган, ...