Асосий мавзулар
2 май 2017

2 май – жадид Исмойил Гаспирали Бухорода Саид Абдулаҳадхон билан учрашди

1893 йил май ойида Туркистон ойдинларига йўл кўрсатган “Таржимон” газетаси ташкилотчиси Исмойилбек Гаспирали (Исмойил Гаспиринский) Бухоро Амири таклифига кўра, Бухорога келади.

Гаспирали Бухорода Қушбеги, Девонбеги ва Қози Калонбилан учрашади. Бир неча маҳаллий мактабларга боради.

Унинг бу саёҳатдан кўзлаган мақсади, маҳаллий мактабларни ислоҳ қилиш ва “усули жадид”ни ёйиш эди.

Лекин, Исмойил Гаспиралининг Амир билан учрашувидан кўзлаган мақсади амалга ошмади.

rasm1285
Бухоро амири Абдулаҳад

Бухоро ва Туркистоннинг бошқа шаҳарларида “усули жадид”мактабларини очиш ва ёйиш учун Гаспирали иқтидордан кўмак топа олмади.

Шундай бўлса-да, ҳар қандай тўсиқларга қарамасдан, И. Гаспирали ўлкада “усули жадид” мактаби уруғини экишга имкон топа олди.

У Самарқандга келган вақтида татар миллионери Абдулғани Бой Ҳусайинов зиёфатига таклиф қилинади.

Ушбу зиёфат самараси ўлароқ, Исмойил Гаспирали “усули жадид”мактабини очишга муваффақ бўлди.

Аммо бу мактаб рус колонизатор маъмурлари тарафидан ëпиб қўйилди.

Ойдинлик сари

Гаспирали Қримда усули жадид мактабларини бир йўлга қўйиб олганидан сўнг, мусулмонлар яшайдиган бошқа минтақаларда ҳам ушбу йўналишни жорий қилишга киришади.

Чунки у Туркистон миллатини қолоқликдан чиқишига асосий туртки маориф, ўқитиш усулини янгилашда, деб билди.

Гаспирали 1891 йил кузида Россия Ички Ишлар вазирлиги қошидаги комиссияга мактуб йўллаб Туркистонда янги мактаблар очиш таклифини илгари суради.

Айни таклиф Туркистон генерал-губернаторибарон А.Б. Вревскийга ҳам етказилади.

Генерал-губернатор мактубни ўрганиб, таклиф бериш учун И.И. Ильминский шогирдилари – Тошкент ўқитувчиларсеминарияси директори Н.П. Остроумов ва ўлка бўйича мутахассис ҳисобланган В.П. Наливкинга топширади.

Н.П. Остроумов ўзининг маҳаллий миллатларга нисбатан бўлган шовинистик фикрлари билан танилган эди.

Шу боис у В.П. Наливкин билан бирга И. Гаспиралини ўлка учун хатарли одам сифатида таснифлашади.

Уларнинг билдирган фикрларга таянган ҳолда, генерал-губернатор И.Гаспирали мактубидаги таклифларга рад жавобини беради. Шундан кейин И. Гаспирали ўз ғояларини ўлкада амалга ошириш ишларига маҳаллий шахслар эътиборини қаратади.

Бухоро Амири Абдулаҳад ёрдамида ўз ишларини олға силжитишни ўйлайди.

1891 йил бошларида “Таржимон” газетасида Бухоро ва унинг Амирига бағишланган туркум мақолалар босилади.

Амир 1893 йил бошларида Россияга саёҳат қилади. Бухорога қайтишда Қримга келади ва И. Гаспирали Амир билан биринчи маротаба кўришиш имконига эга бўлади.

Ушбу учрашувда Амир И.Гасприралини Бухорога таклиф қилади.

Гаспирали ҳаёти ва фаолияти

rasm1286Қримлик сиёсий арбоб ва Марказий Осиёда жадидлар ҳаракати етакчиларидан бири Гаспирали 1851 йили 8 март куни Қримнинг Гаспра қишлоғида Мустафо Али ўғли ва Фотма Султон Темир ғози қизи оиласида дунёга келди. Гаспрали (Гаспринский) таҳаллуси ҳам шундандир.

Қисман эски мактаб ва Симферопол гимназиясида, кейинчалик Москва гимназиясида таҳсил олгач, у 1871 йили у Францияга кетади, маълум муддат Туркияда яшайди.

Қримга қайтгач, у Боғчасарой шаҳар Думасига депутатликка сайланади.

Исмойил Гаспирали ғоялари у ташкил этган «Таржимон» газетаси орқали аввал Қримда ва Уралда, кейичалик Хива хонлиги, Бухоро хонлиги ҳудудларида кенг тарқалди.

Тез орада туркий тилдаги бу газета Форс, Хитой, Туркия, Озарбайжон, Миср, Болгария, Франция, Швейцарияда тарқала бошлади.

«Таржимон» газетасидан ташқари, Гаспирали қизи Шафиқа муҳаррирлигида газетанинг аёллар учун мўлжалланган иловаси «Олами Нисван», «Хотин», шунингдек Туркистон халқларининг илк ҳажвий сатирик нашри «Ҳа ҳа ҳа»ни чиқаради.

Eltuz.com

Тағин ўқинг
16 январ 2017
Ҳар нарсадан ҳикмат излайдиган халқмиз. Аввалги президентнинг ҳар бир гапидан ҳикмат излайвериб чарчамаган эканмиз шекилли, Тошкент давлат ўзбек тили ...
25 июл 2016
Биринчи видик расмини кўрганимда физика математикага мослашган мактабнинг иккинчи синфида ўқирдим. “Радио” деган журналнинг 1967 йилги иккинчи сонини хозир ...
22 сентябр 2016
Қишлоқ хўжалигидан йироқ турли касбдаги одамлар, нафақат ўз оиласи ва ишини ташлаб далага чиқиши, балки бу ҳақда гапирмасликлари, шикоят ...
15 июл 2017
Лондонда яшовчи ўзбек актери, 42 ёш Рашид Шадат (Абдурашид Шодиев) Ўзбекистонда тақиққа учраган филмлар юзасидан Элтуз мухбирига интервью берди. ...
Блоглар
18 декабр 2017
«Пахтага борасан, дейишди. Агар бормасанг, аризангни ёз ёки ўрнингга одам жўнат, дейишди. Ўзимизнинг ишимиз қолиб, ...
16 декабр 2017
Бундан 31 йил олдин Совет раҳбарияти Олмаота ëшларининг исëнини шафқатсизларча бостирган эди. АҚШ конгресси кутубхонасига ...
14 декабр 2017
14 декабрь куни таниқли фоторассом Умида Аҳмедова ўзининг фейсбук саҳифасида бузилаётган Киночилар уйи ҳаробаларини суратга ...