ART-DURBIN
16 июл 2016

Туркистонликлар қўзғолони ҳақида унутилган филм

1916 йилнинг 25 июнида Чор хукумати Туркистоннинг 19 ёшдан 43 ёшгача бўлган эркакларини «Мудофаа ишларига» сафарбар қилиш учун фармон чиқарди. Россия империяси ишғоли остидаги Туркистон тупроқларида ярим миллиондан ортиқ эркаклар мунтазам Россия армияси жабҳаларига кетиши керак эди.

Забытый фильм кадры из фильма 2
«Тонг олдида» филмидан фото

Бу вақтда Европада биринчи жаҳон уруши авжида эди.

Забытый фильм кадры из фильма
«Тонг олдида» филмидан фото

Чор ҳукуматининг сафарбарлик ҳақидаги Фармони Туркистон аҳолиси норозилигига сабаб бўлди.

Эркаклар ўзгалар урушида қатнашишдан бош тортишди. Улар сафарбарлик рўйхатларини йиртиб ташланишини талаб қилишди. Июл ойига бориб халқ орасидаги норозилик кайфияти оммавий кўзғолонга айланди. Бу воқеа рус тарихига «1916 йилги Еттисув қўзғолони» дея кирди. Август охирига бориб Туркистон ҳарбий округида фавқуллода холат эълон қилинди. Қўзғолон шафқатсизларча бостирилди.

Бундан юз йил олдин содир бўлган қонли воқеалар ҳақида чор даврида гапириш тақиқланган эди. Совет даврининг илк йилларида бу хакда гапиришга изн берилди. 1932 йилда узбек кинорежиссери Сулаймон Хужаев «Тонг олдидан» деган филмни суратга олди. Филм 1916 йилги Жиззах қўзғолони ҳақида эди. Хўжаев 16-чи йил воқеаларни миллий озодлик ҳаракати сифатида талқин қилди. Айни пайтда Хўжаев бу воқеаларда Россиялик болшевик инқилобчиларнинг ҳеч қандай роли йўқлигини филмда акс эттирди.

Филм яратилган бўлса ҳам экранларга чиқарилмасдан цензура токчасида қолиб кетди.

rasm1656
Сулаймон Хўжаев ва унинг ўғли Ҳамид Сулаймоннинг портрети

1934 йил Сулаймон Хўжаев қамоққа олинди. 1937 йилда «халқ душмани» сифатида отиб ташланди. Тақдир ҳазили билан Хўжаев ўз филмидаги ўзи ўйнаган бош қахрамон тақдирини такрорлади. Хўжаевга қарши Совет маҳкамаси тарафидан «мавкуравий умуртқага эга бўлмаган» филм яратганлик айби қўйилди. Шунингдек «маҳкама» Хўжаевни Сталин ва Куйбишев ҳақида салбий фикр билдиришда айблади.

Бугунги кунда Сулаймон Хўжаев унутилган ва ўта кам холатларда эсланади. Афсус, Туркистон ойдинларининг энг илғор вакиллари Сталин террори пайтида йўқ қилинганини эслаш бугунги иқтидор кун тартибида эмас.

Акмал Ризаев,
тошкентлик муаллифнинг таҳаллуси
Eltuz.com

Тағин ўқинг
6 август 2018
«Мен Одиловга: – Аҳмаджон ака, пулингизни олинг, менга диетик овқат шарт эмас. Зонанинг ошхонасига фақат нонимни олиб келиш учун ...
4 декабр 2017
Ўзбекистон Марказий Осиёда кучли ўйинчи бўлишга интилиш баробарида ҳарбий қудратини ҳам ошириб бормоқда. Афғонистон президенти Ашраф Ғанининг 4 декабрь ...
30 октябр 2017
Марҳум президент Ислом Каримов замонида жиноий жавобгарликка тортилган жуда кўп амалдорлар амалдаги давлат раҳбари даврига келиб юксак лавозимларга тайинланмоқда. ...
18 сентябр 2017
Шавкат Мирзиёев Нью-Йоркдаги БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессияси доирасида 19-25 сентябрда ўтадиган олий сиёсий музокараларида маъруза қилиши кутилмоқда. Бу унинг ...
Блоглар
13 ноябр 2018
“Бу йил фермерларга ҳар йилгидан кўра оғир бўлди. Уларга нисбатан зуғум ва зўравонликлар кўлами ошса ...
10 ноябр 2018
Ўзбекистон мустақил бўлган 1991 йилдан то шу бугунчага бу мамлакат ҳукумати чет элда бошига иш ...
9 ноябр 2018
Инсон бахтли бўлиши учун нима қилиши керак? Севган ёрини топиши керак дерсиз? Лекин Фарғона вилояти ...