Вақт машинаси
14 май 2018

15 май – шоир Боту туғилган кун

1938 йил 9 май куни 34 ëшида Москвада халқ душмани дея отиб ўлдирилган Боту (Маҳмуд Ҳодиев) Туркистон модерн шеъриятининг ëрқин вакилларидан бири эди.

Сталин жаллодлари қўлида ўлишини ҳис қилган шоир 1929 йилда “Эй, муаррих, ушла ëзғич, бизни эсла шон билан”, дея хитоб қилган эди.

Боту ўзбек ëзувчи ва шоирларининг чақувига асосан 1930 йили қамоққа олиниб, Соловки оролларига сургун қилинди.

Боту “миллатчиликда” айбланади.

8 йил мобайнида қийноқлар ва ноинсоний муносабат билан юзма-юз бўлган Боту руҳан синмади¸ бошқалардан фарқли ўлароқ, чақув ҳужжатларига имзо чекмади.

Шоирнинг рафиқасига кўра, 1936 йилдан кейин Ботудан хат-хабар келмай қўйган.

«Элтуз» тасарруфидаги тарихий ҳужжатларда Ботунинг 1938 йил 9 майда Москвада халқ душмани сифатида ноҳақ айбланиб, трибунал ҳукми билан отиб ташлангани ëзилади. Айни пайтда шоирнинг олдин отиб ўлдирилиб, кейин ҳукмнинг расмийлаштирилгани ҳақида ҳам иддаолар бор.

Ҳар ҳолда 1938 йили ëзувчининг оиласига қатл ҳақида ҳабар берилмаган.

1941 йили шоирнинг рафиқаси ҳам қамоққа олиниб, 10 йил сургунга юборилади.

1942 йили шоирнинг ўғли Эркли “миллатчи халқ душманининг ўғли”, деган айб билан 4 йилга қамалади.

Шоирнинг отиб ўлдирилганлигини унинг қизи Наима опа Соловки лагерига отасини излаб борганида КГБ архивларидан билиб олади.

Шоир Боту 1958 йили реаблитация қилинган бўлса ҳам Ўзбекистон ССР ëзувчилар уюшмаси уни адиб сифатида оқлашга шошмайди.

Туркистонни уйғотмоқчи бўлган жувонмарг шоир

1904 йилнинг 15 майида Тошкентда туғилган Боту 1914 йилдан то 1917 йилгача рус-тузем мактабида ўқиди.

1921 йилдан то 1927 йилгача Москва давлат университетининг иқтисод факультетида таҳсил олган Боту ҳали талаба бўлган 1925 йилда «Умид учқунлари» номли шеърлар китобини нашр қилдирди.

Бу китобида ëш шоир Туркистон элини уйғоқликка чорлайди:

Бутун оғочлар чиқарди япроқ,
Улуғ Тангрининг қудратига боқ.
Қушлар сайрашур оғочга қўниб,
Ҳар кимни кўрсанг юрар шодланиб.
Ғир-ғир шамоллар юзга урарлар,
Кўнгилга қандай шодлик берарлар.
Қиш ўтди эмди, эй туронликлар,
Битсин ялқовлик, туркистонликлар!

Аммо туркистонликларнинг ялқовлиги ëш шоирнинг нидоси билан тугамагач¸ Боту шеърларида ҳузун ишоратлари кўрина бошлайди:

Сўрма, ўртоқ, кўзларимда
ўтли ёш қайнашганин,
Сўрма ҳеч бир юзларимда
қайғулар ўрнашганин,
Сўрма бу мажнун кўнгилнинг
дард ичида ёнганин,
Сўрма бу маҳзун хаёлнинг
қай очунда юрганин.
Бу сўроқларга жавоб қўнгил
сирин очмоқ, демак,
Дардли қалб вулқонларидан
лавалар сочмоқ, демак,
Лавалар сочмоқ бутун борлиқни
йўқ этмоқ, демак,
Марҳамат йўқ, тўғрилик йўқ
дунёдан кечмоқ керак.
Дардлилар дард англатолмас
дардсиза сўзлов билан,
Кўрсатиб бўлмас қуёшни
кўзсиза мақтов билан.

Ботунинг илк сўзи ҳам, сўнг сўзи ҳам УМИД ҳақида бўлди. Қамалишидан олдин ëзган шеърларидан бири “Умид сўзлари” дея номланган:

Юракда умидлар, амаллар…
Тўзимсиз қирғоқни босаркан,
Нега мен чақмокдай югурмай?!

Eltuz.com

Тағин ўқинг
21 феврал 2018
Президент Мирзиёевнинг Миллий хавфсизлик хизматини кескин танқидлар қилгани ортидан масжидлардаги МХХ ходимлари фаолияти ҳам чеклана бошланди. Ўзбекистон Мусулмонлари идораси ...
9 май 2017
Бу ҳақда маҳаллий ўзбек матбуотида илгари ёзилмасди. Гарчи Ўзбекистон-Германия инсон ҳуқуқлари форуми қатор йиллардан буён Ўзбекистондаги мажбурий меҳнат тизимини ...
15 январ 2018
14 январь куни Ўзбекистонда Ватан ҳимоячилари куни шу пайтгача мисли кўрилмаган даражада кенг нишонланди. Президентнинг шу муносабат билан табриги ...
2 октябр 2017
Ўтган ҳафта охирида Рус патриархи Кириллнинг Ўзбекистон бўйлаб сафари бошланди, шунингдек Тошкентда Россиянинг янги ароқ заводи қурилиши ҳақидаги хабарлар ...
Блоглар
19 октябр 2018
Муҳаммад Бекжон эсдаликларидан иборат биринчи китобнинг сўнгги қисми 1999 йил 16 февраль портлашлари ёритилган мақолаларга ...
19 октябр 2018
Россиянинг Ўзбекистонда АЭС қуриш ғояси ўзбек жамоатчилигининг жиддий хавотирларига сабаб бўлмоқда. «Элтуз» нашри «Кўзқараш» рукни ...
17 октябр 2018
Москванинг Якиманка туманидаги хиёбонга ўрнатилган, 16 октябрь куни очилиши кутилган Ислом Каримов ҳайкали эртаси куни ...