Асосий мавзулар
2 феврал 2019

Тожик тилида нечта ўзбекча сўз бор?

Олдинроқ ўзбек ва тожик тилларининг конвергент ривожланиши ҳақида пост ёзгандим. Унда бу икки тил тарихан бир-бирига қандай таъсир кўрсатгани ҳақида қисқача баён қилгандим. Лекин баъзи бир ўқувчиларимга у ерда келтирилган фактлар ёқмабди. Уларнинг айтишича, тожик тилида ўзбекча сўзлар умуман йўқ эмиш, ўзбек тили тожик тилига таъсир ўтказганини ёзганим эса ҳақорат экан.

Ўртоқлар, дўстлар, тиллар қўшни экан, таъсир албатта икки томонлама бўлади. Шундай экан, тожик тилида ўзбекча сўзлар “умуман” бўлмаслиги мумкин эмас. Бу ҳақоратли гап эмас, бу ҳаёт ҳақиқати, ҳамма замонда ҳамма ерда, барча тилларда кузатилган нарса. Тиллар аралашади, бир-биридан нимадир олади, ўрганади, бир-бирини бойитади. Минг йил ёнма-ён яшаган тиллар бир-биридан ҳеч нима олмаган бўлиши мумкин эмас.

Тожик тилининг ўзига хослиги шундаки, адабий тилида туркий сўзлар нисбатан кам (тахминан 500¬-600 та атрофида), лекин шеваларида ўзбекча ўзлашмалар тиқилиб кетган. Ўзбек тилида бунинг тескариси — адабий тилда форсча ва форс тилидан ўтган арабча сўзлар жуда кўп (ўрта асрлар адабий тилидаги (чиғатойча) максимал кўрсаткич — 10-12 мингта сўз), лекин уларнинг сўзлашув тилида ишлатилиш частотаси жуда паст.

Тожик миллий таоми — “қуртоба”нинг ўзагида туркча “қурут” сўзини пайқаш қийин эмас; “юнучқа” (“йўнғичқа”), “тўғри”, “ёнбош кашидан”, “журидан” (“юрмоқ”) — бундай сўзлар жуда кўп. Булар — шевага хос сўзлар. Адабийча сўзларга келсак:

  • туркий сулолалар ҳукмронлиги даврига бориб тақаладиган сарой атамалари — хон, бек, хоқон, хоним, бегим ва ҳ.к.
  • ҳарбий атамлар — байроқ, яғмо, қаравул, қушун, милтиқ, қундуқ, босмачи;
  • маиший атамалар — қошуқ, кўпрук (қаранг, бу сўз Тожикистон президентининг расмий сайтига ҳам кириб қолибди-ку, тил тозалиги қаерда қолди?), элак, қишлоқ;
  • ҳайвонларнинг номлари — буққа, қутус, урдак;
  • сут маҳсулотларининг номлари — қурутоб, жўғрот, қатиқ, қурут.

Яна бир нечтаси эсимга келиб қолди. “Сой”, “сачоқ”, “суроғ” (сўроқ), “чигит”, “қабурға”, “шавқун”, “қутон”, “охур”, “тўй”, “келин”, “чопар”, “чулоқ”, “чумчуқ”, “пучоқ”, “бой”, “ёш”, “апа”, “ака”, “тағо” (тоға), “язна”, “угай”, “урда”, “эгар” ва ҳ.к.

Менга ишонмасанглар, немис тилшуноси Герхард Дёрфернинг (https://en.wikipedia.org/wiki/Gerhard_Doerfer) Türkische Lehnwörter im Tadschikischen луғатини титкилаб кўринг. У ерда тожик адабий тилида ва шеваларида ишлатиладиган 6 мингтача туркча/ўзбекча сўз келтирилган.

P.S.: турк ва форс тилларининг ўзаро алоқалари ўзи жуда қизиқарли мавзу. Эронда, Афғонистонда бундан-да қизиқроқ лингвистик фактлар бор. Уларга ҳам вақти келиб тўхталаман.

Харитада — Тожикистонда ўзбеклар истиқомат қиладиган ҳудудлар.

Эльдар Асанов,
Телеграмдаги «Асанов формати» блогери

Тағин ўқинг
15 январ 2019
Ўзбекистонда Ватан ҳимоячилари куни нишонланди… бу эса болалар боғчасида олинган сурат… Нимага болаларга армия формасини кийгизишмоқда, мен билмайман, бироқ ...
11 июн 2016
Гарчи бу иш тўғрисида матбуотда кам гапирилган бўлса-да, 2013 йил охирида халқаро арбитраж суд Каримов ҳукуматидаги коррупция тўғрисида кутилмаган ...
23 декабр 2016
Чилонзор тумани “Тинчлик” масжидининг имом хатиби Шермурод Тоғай (Алишер домла) ўзининг Муниса Ризаева ҳақидаги чиқиши юзасидан ёзилган танқидий муносабатга ...
28 май 2019
“Шома менинг ёнимга келиб, тиззамга тепди. Мен “Ҳе, онангни…”, деб унинг устига қараб юрдим. Шома столи ортига қочди ва ...
Блоглар
7 апрел 2020
Коронавирус шароитида кўрпанинг қатидаги пуллар аста харж бўляпти. Камбағал уч-тўрт сўм пулини тахмонга йиғилган янги ...
6 апрел 2020
Карантин боис уйда ўтирган ўзбек шоири ва мухолифат лидери Муҳаммад Солиҳ эндиликда китоб ўқишга ва ...
30 март 2020
Туман марказига бориб келдим. Ишим бор эди. Қалампир ва помидор кўчатлар сотяпти экан. “Помидор кўчати ...