Асосий мавзулар
4 август 2020

“Буюк аждод” тушунчасидан воз кечиш керак…

Ўзбекистонда турли матнларда, контекстларда, ҳатто расмий ҳужжатларда кўп ишлатиладиган “буюк аждод” тушунчасидан воз кечиш керак, деб ўйлайман. Бунинг сабабини тушунтиришга уриниб кўраман.

“Буюк аждодлар” риторикаси совет тарихчилиги ва ташвиқотидан қолган парадигма. У ҳақиқатни бус-бутун акс эттирмаслиги баробарида миллатга ва миллатчиликка эски ёндашувларни акс эттиради. Битта миллат ичидаги ҳамма одамлар бир кишининг генетик авлоди эмас, шундай экан, машҳур тарихий шахсларни “буюк аждод” деб аташ унчалик тўғри бўлмайди. Миллатга ва тарихга бу нуқтаи назардан қарашнинг заифлиги баъзи муаммоларни келтириб чиқаради. Масалан, бир танишим “Мен Амир Темурнинг авлоди эмасман”, дейишни, умуман, Темурнинг ўзбекларга алоқадорлигини шубҳа остига олишни, “бу ёлғон аждод”, дейишни яхши кўради. Яъни юқоридаги парадигманинг заифлигидан келиб чиқиб, бутун миллат концепциясини ва тарихини шубҳа остига олиш мумкин. Юқорида келтирганим – бир ўзбекнинг ўз келиб чиқишига қараб айтган андишалари. Идеологик курашда бу аргументдан янада кенгроқ фойдаланилади ва янада каттароқ хулосалар қилинади. Демакки, “буюк аждод” концепцияси ёрдамида тарихини янада ёрқинроқ қилишга уриниш аслида миллатнинг асосини заифлаштиради, унинг бутунлигини ва ўтмишини шубҳа остига олиш имконини беради.

Бугунги кунда деярли барча илмий қарашлар тан оладики, миллат қариндошлик бирлашмаси эмас. Миллат генетик жиҳатдан турлича келиб чиқишга эга одамлардан ташкил топади. Менимча, ҳеч ким ҳамма миллатдошларини қариндош деб ҳисобламаса керак (агар шундай ҳисобласа, унда адашади). Албатта, агар чуқурроқ ковласа, ҳамма одамлар бир илдизга бориб тақалади, лекин қариндошлик категорияси фақат энг яқин илдизларни ўз ичига олади (шунинг учун “бутун инсоният ўзаро қариндош”, дейиш ҳам мантиқан хатодир).

Миллат – сиёсий бирлашма. Сиёсий бирлашмалар сиёсий воқеалар асносида шаклланади ва, аксинча, тарқаб кетади. Сиёсий бирлашув ортидан иқтисодий, ижтимоий, маданий, лисоний бирлашув ҳам юзага келади. Лекин бу бирлашув қўшимча ва шубҳали аргументларга муҳтож эмас. Умумий аждод қидириш миллат бирлигини орттирмайди, аксинча, уни сунъийлаштириб қўяди (чунки ҳамма учун умумий аждод топиш имконсиз).

Назаримда, элита ҳам, зиёли қатлам ҳам, халқ ҳам мана шуни тушунса ва қабул қилса, миллатини сиёсий бирлашма деб қабул қилса, ўтмишни ва бугунни тушунишдаги кўп муаммолар ҳал бўлади, шубҳа-гумонларга ўрин қолмайди. Ҳар бир одамнинг алоҳида, ўз аждодлари бор. Лекин аждодларинг ким бўлса бўлсин, бугун муайян миллат вакилисан ва унинг сиёсий ўтмишида роль ўйнаган шахсларни ўтмишдошинг, деб қабул қиласан. Мана шундай ёндашув, менимча, ҳақиқатга яқинроқ бўлади ва мустаҳкамроқ бирлашувни таъминлайди.

“Буюк аждод” термини ўрнига эса “буюк миллатдош” ёки “буюк ватандош” каби атамаларни ишлатиш мумкин. Бу балки этник бўлинишни ҳам бартараф этиб, чинакам миллат тушунчаси ҳосил бўлишига ёрдам берар.

Элдор Асанов,
Телеграмдаги «Асанов формати» блогери

Тағин ўқинг
7 март 2017
Ўтган йили ўлган президент Ислом Каримовнинг ҳайкали Тошкент, Самарқанд ва Қаршида ўрнатилади. Бундан ташқари марҳум мустабид қабри устига мақбара ...
9 январ 2017
“Фарғона ҳақиқати” бош муҳаррири Набижон Собировнинг ишдан олинишига сабаб, Элтуз манбасига кўра, ҳорижий интернет нашрларида Фарғона вилояти шаънига айтилаётган ...
5 июл 2017
Истанбулнинг Пендик туманида ўзбек фоҳишалари ва полиция ўртасида юз берган қочди-қувдида икки аëл яраланди. Ҳуррият газетаси муҳбири Муслим Сариëрнинг ...
28 ноябр 2019
28 ноябрь куни фуқаролик ишлари бўйича Хоразм вилояти суди икки ой давомида руҳий шифохонада қолаётган блогер ва фаол Нафосат ...
Блоглар
24 сентябр 2020
Сўнгги пайтларда мендан энди мигрантларнинг тақдири қандай бўлиши ҳақида тез-тез сўрашмоқда. Айримлар Россиядан қайтаётган ишсиз ...
23 сентябр 2020
Шуҳрат Қаюмов мен таниган, мен мулоқотда бўлган санъаткорларнинг энг яхшиси, маданиятлиси эди. У киши билан ...
21 сентябр 2020
Аёллар дискриминацияси ва гендер тенгликка қарши ҳаракатлар аввал масжидларда, ички ишлар ходимлари орасида (аёлларни ечинтириб, ...