ART-DURBIN
16 iyul 2016

Turkistonliklar qo‘zg‘oloni haqida unutilgan film

1916 yilning 25 iyunida Chor xukumati Turkistonning 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan erkaklarini «Mudofaa ishlariga» safarbar qilish uchun farmon chiqardi. Rossiya imperiyasi ishg‘oli ostidagi Turkiston tuproqlarida yarim milliondan ortiq erkaklar muntazam Rossiya armiyasi jabhalariga ketishi kerak edi.

Zabыtыĭ film kadrы iz filma 2
«Tong oldida» filmidan foto

Bu vaqtda Yevropada birinchi jahon urushi avjida edi.

Zabыtыĭ film kadrы iz filma
«Tong oldida» filmidan foto

Chor hukumatining safarbarlik haqidagi Farmoni Turkiston aholisi noroziligiga sabab bo‘ldi.

Erkaklar o‘zgalar urushida qatnashishdan bosh tortishdi. Ular safarbarlik ro‘yxatlarini yirtib tashlanishini talab qilishdi. Iyul oyiga borib xalq orasidagi norozilik kayfiyati ommaviy ko‘zg‘olonga aylandi. Bu voqea rus tarixiga «1916 yilgi Yettisuv qo‘zg‘oloni» deya kirdi. Avgust oxiriga borib Turkiston harbiy okrugida favqulloda xolat e'lon qilindi. Qo‘zg‘olon shafqatsizlarcha bostirildi.

Bundan yuz yil oldin sodir bo‘lgan qonli voqealar haqida chor davrida gapirish taqiqlangan edi. Sovet davrining ilk yillarida bu xakda gapirishga izn berildi. 1932 yilda uzbek kinorejisseri Sulaymon Xujaev «Tong oldidan» degan filmni suratga oldi. Film 1916 yilgi Jizzax qo‘zg‘oloni haqida edi. Xo‘jaev 16-chi yil voqealarni milliy ozodlik harakati sifatida talqin qildi. Ayni paytda Xo‘jaev bu voqealarda Rossiyalik bolshevik inqilobchilarning hech qanday roli yo‘qligini filmda aks ettirdi.

Film yaratilgan bo‘lsa ham ekranlarga chiqarilmasdan tsenzura tokchasida qolib ketdi.

rasm1656
Sulaymon Xo‘jaev va uning o‘g‘li Hamid Sulaymonning portreti

1934 yil Sulaymon Xo‘jaev qamoqqa olindi. 1937 yilda «xalq dushmani» sifatida otib tashlandi. Taqdir hazili bilan Xo‘jaev o‘z filmidagi o‘zi o‘ynagan bosh qaxramon taqdirini takrorladi. Xo‘jaevga qarshi Sovet mahkamasi tarafidan «mavkuraviy umurtqaga ega bo‘lmagan» film yaratganlik aybi qo‘yildi. Shuningdek «mahkama» Xo‘jaevni Stalin va Kuybishev haqida salbiy fikr bildirishda aybladi.

Bugungi kunda Sulaymon Xo‘jaev unutilgan va o‘ta kam xolatlarda eslanadi. Afsus, Turkiston oydinlarining eng ilg‘or vakillari Stalin terrori paytida yo‘q qilinganini eslash bugungi iqtidor kun tartibida emas.

Akmal Rizaev,
toshkentlik muallifning tahallusi
Eltuz.com

Tag‘in o‘qing
30 may 2019
Lotin alifbosiga kiritilayotgan o‘zgartirishlar haqida nega jimsiz deb so‘rashyapti. Umuman, oxirgi paytlar til mavzusini to‘xtatib turaman. Tillarga, shu jumladan, ...
25 yanvar 2017
Jurnalistlarni himoya qilish qo‘mitasining maktubi menga 25 yillik jurnalistik faoliyatimda hukumat tarafidan yopilgan va men ishlagan «Erk», «Munosabat», TV ...
19 dekabr 2016
«Xalq so‘zi» gazetasi (17.12) «Jahon» axborot agentligiga tayanib Yevropa parlamenti O‘zbekiston bilan «to‘qimachilik bitimi»ni ratifikatsiya qilish uchun ovoz berganini ...
4 mart 2020
Milliylik bilan assotsiatsiya uyg‘otadigan yana bir atribut — paxta guli tushirilgan choynak-piyola. Bu choynak-piyola dizayni o‘tgan asrning 60-yillarida ishlab ...
Bloglar
18 yanvar 2022
Tarmoqda ikki toifa mullalar bir-biri bilan qirpichoq bo‘lmoqda. 1-toifa: Hukumat va DXX yo‘rig‘ida yurib chiziqdan ...
16 yanvar 2022
O‘zbekistondagi har bir mulozimning ichida bitta shoir, har bir shoirning ichida bitta mulozim yashaydi. Bu ...
10 yanvar 2022
O‘zini bir guruh faollar deb tanishtirgan guruh Eltuz telegram kanaliga yozib, quyidagi murojaatni chop qilishni ...