ART-DURBIN
24 dekabr 2016

Yangi quyosh ostidagi “o‘zbek” suvrati

Arkadiy Shayxet (1898 – 1959 yy.) sovet mafkuraviy fotoreportaj sohasining ko‘zga ko‘ringan arbobi. Uqubatli hayotni “maftunkor haqiqatga” aylantirish bo‘yicha mafkura jabhasining komil ustasiga aylangan suratchi.

Shayxet suratlari yigirmanchi asrning birinchi yarmida SSSRda kechgan voqealar fotoentsiklopediyasidir.

Arkadiy Shayxet, Farg‘ona kanali, 1939

Arkadiy Shayxetni bilganlar nazarida, u erishgan yutuq ortida katta mehnat yotibdi.

Rassom G‘ayrat Qo‘ziboevning ta'kidicha, Shayxet suratkashlik ishini telbalarcha sevar edi.

Mayda detallarga diqqat, manzaraning eng muhim moxiyatini tez aniqlay olish kabi fitrat sohibi edi.

Aynan shu salohiyat mevasi o‘laroq ideal kompozitsiya o‘rnagi bo‘lgan rasmlar dunyoga kelgani aytiladi.

Arkadiy Shayxet, Cho‘pon va qo‘ylar, O‘zbekiston 1935

Tanqidchilar esa Shayxetning “samimiy” tasvirlari oldindan postanovka qilingan yasama buyurtma foto-teatr ekanligini pisanda qilishadi.

Bu taxlit tasvirlarni suratga olishda Shayxet chegarachini haykal pozasida qaqqayib turishini tashkil qiladi, konveyerdagi mashinalar silsilasini fotoob'ektiv uchun qulay xolatda tizilishini oldindan ta'minlaydi.

Munaqqidlarga ko‘ra Shayxetning “Yangi quyosh ostidagi o‘zbek” surati oldindan sahnalashtirilgan yasama hikoyadir.

Arkadiy Shayxet, Yangi quyosh ostidagi o‘zbek, Ambulatoriya

Suratda kvarts yoritqichi ostida yotgan o‘zbek chol tasvirlangan. Bu rasm ba'zi tanqidchilar nazarida yasama deb ko‘rilsa, boshqa munaqqidlar uchun sovet formati ichiga qamalgan “o‘zbek” haqidagi syurrealistik haqiqatdir.

Shayxet qo‘lida sovet mafkura matbuoti bergan guvohnoma bor edi. Bu guvohnoma har qanday eshikni ochishga qodir va har qanday mulozimni suratkash istagan pozada turishga majburlaydigan qudratli hujjat edi.

Arkadiy Shayxet, Dohiylarning portretlari, 1939

“Ammo Shayxet bu hujjatdan foydalanmas va o‘z insoniy jozibasi bilan odamlar qalbiga yo‘l topar edi”, deydi rassom G‘ayrat Qo‘ziboev.

Unga ko‘ra, suratkash kamerasi oldida oddiy o‘zbeklar o‘zlarini bemalol tutishgan, Shayxet bilan otamlashib qadrdon bo‘lishgan.

Ammo, davron o‘zgarib «Ogonek» jurnali Shayxet rasmlariga buyurtma bermay qo‘ydi.

Fotografning kommunistlar partiyasiga kirmagani va rahbar bo‘lish taklifiga rad javob bergani uni asta sekin istalmagaan shaxsga aylantirdi.

Arkadiy Shayxet, Farg‘ona kanali, 1939

1938 yili Shayxet o‘zi 13 yil ishlagan «Ogonek» jurnalidan ketishga majburlandi.

Aynan o‘sha yili suratkash O‘zbekistonga yo‘l olib Katta Farg‘ona kanali qurilishi haqida suratlar seriyasini yaratdi.

Arkadiy Shayxet, Farg‘ona kanali, 1939

Bu uqubatli majburiyatdan iborat qurilishda Maks Penson kabi taniqli suratchilar ham rasm olishar edi.

Solishtiriladigan bo‘linsa, Shayxetning Farg‘onada olgan rasmlari ob'ektivligi bilan ajralishini ko‘ramiz.

Shayxet Turkiston tuproqlarini 1920 yildan boshlab, qo‘lida fotoapparat bilan kezgan maslak fidoyisi o‘laroq tarixga kirdi.

U tushirgan rasmlar fotosuratchilik mahorati sifatida ham muhtasham ekani aytiladi.

Suratlar: Rossiya Davlat kinofotohujjatlar arxivi va  Multimedia Art Muzey kollektsiyasidan.

Akmal Rizaev
O‘zbekistonlik muallif tahallusi
Eltuz.com

Tag‘in o‘qing
22 mart 2019
Ushbu maqola “Eltuz” muxbirining bir-birini tanimaydigan qator toshkentlik tadbirkorlar bilan suhbatlari asosida tayyorlandi. Maqolada gap tadbirkorlarga ochiqcha tahdidlar qilib, ...
31 avgust 2018
Tungi klub qo‘riqchilari bilan pichoqlashuvda 8 avgust kuni toshkentlik sportchi Jamshid Kenjaevning o‘limi ortidan mamlakatda “tozalash” ishlari boshlab yuborildi. ...
15 noyabr 2017
“Karimov davrida deyarli ishsiz qolgan o‘zbek haykaltaroshlarining qo‘li-qo‘liga tegmayapti”, deydi Urganchdan kelib Toshkentda ishlayotgan haykaltarosh “Eltuz” muxbiriga. Uning aytishicha, ...
17 may 2016
“O‘zbekiston ovozi” gazetasi O‘zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi kengashida Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) bilan hamkorlikda seminar tashkil etilgani haqida xabar ...
Bloglar
24 noyabr 2020
“Humo” nomli uchoq shirkati haqida gap chiqishi bilan eronlik do‘stlarim o‘zbeklarni plagiatda aybladi. Eronda “Humo” ...
20 noyabr 2020
Bugun kechqurun gazim yonmadi, o‘zi shundoq ham past yonardi. O‘tin-ko‘mir g‘amlamagandim. Kichkina elektrpech o‘zini o‘zi ...
18 noyabr 2020
Ertalab mosh sotdim. Ko‘p emas, besh yuz kilo. Moshimni sotib olgan tadbirkor yigit: “Moshning pulini ...