ART-DURBIN
25 iyul 2016

Buxoro darvishlari qanday qilib Sibirni ishg‘ol qilgan edi

rasm1694
Sibir buxoriysi, “Rossiya imperiyasi liboslari”, Edvarda Xarding, London, 1803

XIV asr oyoqlagan paytda Buxoroning naqshbandiy ulamolari “yo Ollox do‘st, yo Olloh” deya salovat aytaroq sovuq Sibirga yo‘l olishdi. Naqshbandiy tariqati a'zolari bo‘lgan Buxoro so‘fiylari shomonlarga topingan Sibir totorlari, yoqut, oltoy, karyoq va nanaylar o‘rtasida islomni yoyishdi.

rasm1695
Buxoroliklar, o‘zbeklar va qozon tatarlari. Ye. M. Korneevning «Rossiya xalqlari…» kitobiga illyustratsiya, 1818

Buxorodagi naqshbandiya pirlariga qo‘l berib, ularning duosi bilan Sibirga kelgan darvishlarning avlodlari Sibirda o‘zlarini “buxorolik”, “sart” yoki “o‘zbek” deb atashgan. Buxoriylar asosan Tyumen, Omsk va Tomsk viloyatlariga yoyilgan.

Bu hududlarda o‘z davrining ilg‘or yasham tarzini tamsil qilgan ilk “Buxoriy” qishloqlari paydo bo‘lgan. Bundan tashqari ular totorlar yashaydigan ovullar va Tyumen, Tobolsk, Tara, Tomsk kabi ma'muriy markazlarga yaqin hududlarda ham istiqomat qilishgan.

Sibir buxoriylari yuz yillar mobaynida mahalliy totorlar bilan yaqin munosabatga kirishib, qiz olib qiz berib quda-anda bo‘lishgan. Antropologlarga ko‘ra, aynan buxoriylar zamonaviy sibir totorlari zehniyatini shakllantirgan asosiy komponentdir.

Sibir ruslar tarafidan ishg‘ol qilinishidan oldin Buxoro savdogarlari Sibirda Turkistondan keltirilgan mollar bilan barakali savdo-sotiq bilan shug‘ullanganiga oid bilgilar bor. Aynan buxoriylar Sibirda ilk bor teriga ishlov berish, gilamu-sholcha to‘qish kabi hunarmandchilika asos solishgan.

rasm1697
«Tarantasda Sharqiy Rossiya bo‘ylab 1856 yil kuzidagi sayohat», Uilyam Spottisvud, London, 1857

Yaqin tarixda Tyumen, Tobolsk va Taradagi mashxur teri va gilam do‘konlari buxoriylarga oid bo‘lgani ma'lum. Pirovardida buxoriylar avlodlaridan yirik boylar,tadbirkoru savdogarlar yetishib chiqdi.

Sibirdagi chorvador, qassob, izvoshchi, aravakash va oltinga ishlov beruvchi ustalar asosan buxoriy avlodlari bo‘lgani aytiladi. Avlod almashish asnosida buxoriylar o‘zlarini totorlar deb ayta boshlagan. Ayni paytda ular o‘z ajdodlarining Buxorodagi naqshbandiy pirlariga borib taqalishini alohida fahr va iftixor bilan eslashdi.

(Maqola Sibir o‘lkashunoslik kutubxonasi materiallari asosida yozildi)

Akmal Rizaev
O‘zbekistonlik muallif taxallusi

Tag‘in o‘qing
21 avgust 2017
Markazi Berlinda joylashgan O‘zbekiston-Germaniya Forumi (UGF) 21 avgust kuni O‘zbekistondagi majburiy mehnatga qarshi yangi animatsion rolikni taqdim etdi. Animatsiya ...
13 may 2016
Maxallaning sirini yuqoriga sim qoqib turadigan kampirlarga mahallalarning diniy ma'rifat va ma'naviy-axloqiy tarbiya masalalari bo‘yicha maslahatchisi lavozimi ato qilindi. ...
13 mart 2018
Toshkentning Mirza Yusuf masjidi imomi Rahmatullo Sayfuddinovga 9 mart kuni “Ozodlik” radiosini la'natlab, unga “janoza o‘qigani” ortidan Vazirlar Mahkamasining ...
25 aprel 2016
“Milliy tiklanish” gazetasi o‘z muassisi bo‘lmish shu nomdagi partiya o‘zbek tilining sofligini saqlash, adabiy til me'yorlari va qoidalariga amal ...
Bloglar
2 mart 2021
Bir og‘aynim qo‘qqisdan men haqimda daholarcha bashorat qilib bunday deb qoldi: Kerak bo‘lsa, ming foiz ...
25 fevral 2021
Bolaligimda mendan 5-6 yosh katta qo‘shni kaptarvoz bola bo‘lardi. Ko‘pincha kaptarlari bizning hovlimizga uchib kelib ...
17 fevral 2021
Hali gazga o‘tilmagan yonilg‘i sifatida faqat benzindan foydalaniladigan vaqtlar edi. Benzin esa avtomobillarga yonilg‘i quyish ...