Asosiy mavzular
4 avgust 2020

“Buyuk ajdod” tushunchasidan voz kechish kerak…

O‘zbekistonda turli matnlarda, kontekstlarda, hatto rasmiy hujjatlarda ko‘p ishlatiladigan “buyuk ajdod” tushunchasidan voz kechish kerak, deb o‘ylayman. Buning sababini tushuntirishga urinib ko‘raman.

“Buyuk ajdodlar” ritorikasi sovet tarixchiligi va tashviqotidan qolgan paradigma. U haqiqatni bus-butun aks ettirmasligi barobarida millatga va millatchilikka eski yondashuvlarni aks ettiradi. Bitta millat ichidagi hamma odamlar bir kishining genetik avlodi emas, shunday ekan, mashhur tarixiy shaxslarni “buyuk ajdod” deb atash unchalik to‘g‘ri bo‘lmaydi. Millatga va tarixga bu nuqtai nazardan qarashning zaifligi ba'zi muammolarni keltirib chiqaradi. Masalan, bir tanishim “Men Amir Temurning avlodi emasman”, deyishni, umuman, Temurning o‘zbeklarga aloqadorligini shubha ostiga olishni, “bu yolg‘on ajdod”, deyishni yaxshi ko‘radi. Ya'ni yuqoridagi paradigmaning zaifligidan kelib chiqib, butun millat kontseptsiyasini va tarixini shubha ostiga olish mumkin. Yuqorida keltirganim – bir o‘zbekning o‘z kelib chiqishiga qarab aytgan andishalari. Ideologik kurashda bu argumentdan yanada kengroq foydalaniladi va yanada kattaroq xulosalar qilinadi. Demakki, “buyuk ajdod” kontseptsiyasi yordamida tarixini yanada yorqinroq qilishga urinish aslida millatning asosini zaiflashtiradi, uning butunligini va o‘tmishini shubha ostiga olish imkonini beradi.

Bugungi kunda deyarli barcha ilmiy qarashlar tan oladiki, millat qarindoshlik birlashmasi emas. Millat genetik jihatdan turlicha kelib chiqishga ega odamlardan tashkil topadi. Menimcha, hech kim hamma millatdoshlarini qarindosh deb hisoblamasa kerak (agar shunday hisoblasa, unda adashadi). Albatta, agar chuqurroq kovlasa, hamma odamlar bir ildizga borib taqaladi, lekin qarindoshlik kategoriyasi faqat eng yaqin ildizlarni o‘z ichiga oladi (shuning uchun “butun insoniyat o‘zaro qarindosh”, deyish ham mantiqan xatodir).

Millat – siyosiy birlashma. Siyosiy birlashmalar siyosiy voqealar asnosida shakllanadi va, aksincha, tarqab ketadi. Siyosiy birlashuv ortidan iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, lisoniy birlashuv ham yuzaga keladi. Lekin bu birlashuv qo‘shimcha va shubhali argumentlarga muhtoj emas. Umumiy ajdod qidirish millat birligini orttirmaydi, aksincha, uni sun'iylashtirib qo‘yadi (chunki hamma uchun umumiy ajdod topish imkonsiz).

Nazarimda, elita ham, ziyoli qatlam ham, xalq ham mana shuni tushunsa va qabul qilsa, millatini siyosiy birlashma deb qabul qilsa, o‘tmishni va bugunni tushunishdagi ko‘p muammolar hal bo‘ladi, shubha-gumonlarga o‘rin qolmaydi. Har bir odamning alohida, o‘z ajdodlari bor. Lekin ajdodlaring kim bo‘lsa bo‘lsin, bugun muayyan millat vakilisan va uning siyosiy o‘tmishida rol o‘ynagan shaxslarni o‘tmishdoshing, deb qabul qilasan. Mana shunday yondashuv, menimcha, haqiqatga yaqinroq bo‘ladi va mustahkamroq birlashuvni ta'minlaydi.

“Buyuk ajdod” termini o‘rniga esa “buyuk millatdosh” yoki “buyuk vatandosh” kabi atamalarni ishlatish mumkin. Bu balki etnik bo‘linishni ham bartaraf etib, chinakam millat tushunchasi hosil bo‘lishiga yordam berar.

Eldor Asanov,
Telegramdagi «Asanov formati» blogeri

Tag‘in o‘qing
28 yanvar 2016
Oddiy baliqchi arman qanday qilib IShIDchiga aylangani haqidagi uydirma sud majlisi sayoz yozilgan stsenariyni eslatadi. Rassom Elsevar Eltuz.com
23 oktyabr 2015
Agar siz jurnalist bo‘lsangiz? Faol aktivist bo‘lsangiz? Yoki oddiy fuqaro bo‘lsangizu O‘zbekistonda yashashasangiz? – u holda o‘zingizni huquq tartibot ...
21 sentyabr 2018
So‘nggi kunlardagi xabarlarni o‘qib, O‘zbekistonda hokimiyat idoralaridagi poraxo‘rlikka qarshi keskin kurash boshlanganga o‘xshaydi, degan xayolga borish hech gap emas. ...
16 may 2018
«Navbahor Imomova AQSh OAV tarixida ilk bor O‘zbekistonda akkreditatsiyadan o‘tgan jurnalist bo‘ldi», deb yozmoqda O‘zbekiston rasmiy matbuoti. “Amerika ovozi” ...
Bloglar
24 sentyabr 2020
So‘nggi paytlarda mendan endi migrantlarning taqdiri qanday bo‘lishi haqida tez-tez so‘rashmoqda. Ayrimlar Rossiyadan qaytayotgan ishsiz ...
23 sentyabr 2020
Shuhrat Qayumov men tanigan, men muloqotda bo‘lgan san'atkorlarning eng yaxshisi, madaniyatlisi edi. U kishi bilan ...
21 sentyabr 2020
Ayollar diskriminatsiyasi va gender tenglikka qarshi harakatlar avval masjidlarda, ichki ishlar xodimlari orasida (ayollarni yechintirib, ...