ART-DURBIN
16 июл 2016

Туркистонликлар қўзғолони ҳақида унутилган филм

1916 йилнинг 25 июнида Чор хукумати Туркистоннинг 19 ёшдан 43 ёшгача бўлган эркакларини «Мудофаа ишларига» сафарбар қилиш учун фармон чиқарди. Россия империяси ишғоли остидаги Туркистон тупроқларида ярим миллиондан ортиқ эркаклар мунтазам Россия армияси жабҳаларига кетиши керак эди.

Забытый фильм кадры из фильма 2
«Тонг олдида» филмидан фото

Бу вақтда Европада биринчи жаҳон уруши авжида эди.

Забытый фильм кадры из фильма
«Тонг олдида» филмидан фото

Чор ҳукуматининг сафарбарлик ҳақидаги Фармони Туркистон аҳолиси норозилигига сабаб бўлди.

Эркаклар ўзгалар урушида қатнашишдан бош тортишди. Улар сафарбарлик рўйхатларини йиртиб ташланишини талаб қилишди. Июл ойига бориб халқ орасидаги норозилик кайфияти оммавий кўзғолонга айланди. Бу воқеа рус тарихига «1916 йилги Еттисув қўзғолони» дея кирди. Август охирига бориб Туркистон ҳарбий округида фавқуллода холат эълон қилинди. Қўзғолон шафқатсизларча бостирилди.

Бундан юз йил олдин содир бўлган қонли воқеалар ҳақида чор даврида гапириш тақиқланган эди. Совет даврининг илк йилларида бу хакда гапиришга изн берилди. 1932 йилда узбек кинорежиссери Сулаймон Хужаев «Тонг олдидан» деган филмни суратга олди. Филм 1916 йилги Жиззах қўзғолони ҳақида эди. Хўжаев 16-чи йил воқеаларни миллий озодлик ҳаракати сифатида талқин қилди. Айни пайтда Хўжаев бу воқеаларда Россиялик болшевик инқилобчиларнинг ҳеч қандай роли йўқлигини филмда акс эттирди.

Филм яратилган бўлса ҳам экранларга чиқарилмасдан цензура токчасида қолиб кетди.

rasm1656
Сулаймон Хўжаев ва унинг ўғли Ҳамид Сулаймоннинг портрети

1934 йил Сулаймон Хўжаев қамоққа олинди. 1937 йилда «халқ душмани» сифатида отиб ташланди. Тақдир ҳазили билан Хўжаев ўз филмидаги ўзи ўйнаган бош қахрамон тақдирини такрорлади. Хўжаевга қарши Совет маҳкамаси тарафидан «мавкуравий умуртқага эга бўлмаган» филм яратганлик айби қўйилди. Шунингдек «маҳкама» Хўжаевни Сталин ва Куйбишев ҳақида салбий фикр билдиришда айблади.

Бугунги кунда Сулаймон Хўжаев унутилган ва ўта кам холатларда эсланади. Афсус, Туркистон ойдинларининг энг илғор вакиллари Сталин террори пайтида йўқ қилинганини эслаш бугунги иқтидор кун тартибида эмас.

Акмал Ризаев,
тошкентлик муаллифнинг таҳаллуси
Eltuz.com

Тағин ўқинг
19 октябр 2018
Муҳаммад Бекжон эсдаликларидан иборат биринчи китобнинг сўнгги қисми 1999 йил 16 февраль портлашлари ёритилган мақолаларга асосланган. Каримов режими мухолифи ...
23 июл 2016
Ўтган ҳафта Eltuz.com нашри Фарғона, Андижон, Наманган вилоятлари пахта далаларини қурт босгани ва уни қўлда териб олишга одатдагидек, Халқ ...
16 октябр 2019
“Биздан жиз-з!”нинг бугунги сонида Швецияда яшовчи ўзбек фаоли Дўстназар Худойназаров “Элтуз” мухлислари учун пишлоқли шарчалар (сырники) қандай тайёрланишини намойиш ...
21 май 2018
Андижон шаҳрининг сўконғич ҳокими Дилмурод Раҳматуллаевнинг тилини тушовлашнинг умуман имкони бўлмаяпти. Ўтган йили шундай феъли сабабли у суд қарори ...
Блоглар
17 феврал 2020
Ўзбекистонда тобора оммавийлик касб этаётган, “президент ташаббуси” билан ташкил этилаётган кластерлар пахтани қўшиб ёзишнинг олдинги ...
13 феврал 2020
Сиёсатшунос Рафиқ Сайфулин Ислом Каримов режимининг етакчи тарғиботчиларидан бири эди. Бугун у ватанга хоинликда айбланяпти.  ...
6 феврал 2020
Марказий Осиё давлатларига паст назар билан қарашини яширмайдиган Россия либерал демократик партияси лидери Владимир Жириновский ...