ART-DURBIN
4 июл 2022

Туркистонликлар қўзғолони ҳақида унутилган филм

1916 йилнинг 25 июнида Чор хукумати Туркистоннинг 19 ёшдан 43 ёшгача бўлган эркакларини «Мудофаа ишларига» сафарбар қилиш учун фармон чиқарди. Россия империяси ишғоли остидаги Туркистон тупроқларида ярим миллиондан ортиқ эркаклар мунтазам Россия армияси жабҳаларига кетиши керак эди.

Забытый фильм кадры из фильма 2
«Тонг олдида» филмидан фото

Бу вақтда Европада биринчи жаҳон уруши авжида эди.

Забытый фильм кадры из фильма
«Тонг олдида» филмидан фото

Чор ҳукуматининг сафарбарлик ҳақидаги Фармони Туркистон аҳолиси норозилигига сабаб бўлди.

Эркаклар ўзгалар урушида қатнашишдан бош тортишди. Улар сафарбарлик рўйхатларини йиртиб ташланишини талаб қилишди. Июл ойига бориб халқ орасидаги норозилик кайфияти оммавий кўзғолонга айланди. Бу воқеа рус тарихига «1916 йилги Еттисув қўзғолони» дея кирди. Август охирига бориб Туркистон ҳарбий округида фавқуллода холат эълон қилинди. Қўзғолон шафқатсизларча бостирилди.

Бундан юз йил олдин содир бўлган қонли воқеалар ҳақида чор даврида гапириш тақиқланган эди. Совет даврининг илк йилларида бу хакда гапиришга изн берилди. 1932 йилда узбек кинорежиссери Сулаймон Хужаев «Тонг олдидан» деган филмни суратга олди. Филм 1916 йилги Жиззах қўзғолони ҳақида эди. Хўжаев 16-чи йил воқеаларни миллий озодлик ҳаракати сифатида талқин қилди. Айни пайтда Хўжаев бу воқеаларда Россиялик болшевик инқилобчиларнинг ҳеч қандай роли йўқлигини филмда акс эттирди.

Филм яратилган бўлса ҳам экранларга чиқарилмасдан цензура токчасида қолиб кетди.

rasm1656
Сулаймон Хўжаев ва унинг ўғли Ҳамид Сулаймоннинг портрети

1934 йил Сулаймон Хўжаев қамоққа олинди. 1937 йилда «халқ душмани» сифатида отиб ташланди. Тақдир ҳазили билан Хўжаев ўз филмидаги ўзи ўйнаган бош қахрамон тақдирини такрорлади. Хўжаевга қарши Совет маҳкамаси тарафидан «мавкуравий умуртқага эга бўлмаган» филм яратганлик айби қўйилди. Шунингдек «маҳкама» Хўжаевни Сталин ва Куйбишев ҳақида салбий фикр билдиришда айблади.

Бугунги кунда Сулаймон Хўжаев унутилган ва ўта кам холатларда эсланади. Афсус, Туркистон ойдинларининг энг илғор вакиллари Сталин террори пайтида йўқ қилинганини эслаш бугунги иқтидор кун тартибида эмас.

Акмал Ризаев,
тошкентлик муаллифнинг таҳаллуси
Eltuz.com

Тағин ўқинг
17 январ 2021
Шоира Гулчеҳра Нуруллаева билан суҳбат, 1988 йил. — Гулчеҳра опа, ҳозир қайта қуриш даврида яшаяпмиз. Суҳбатимизни шу мавзудан бошласак. — Мен қайта қуришни ўзим учун янгилик деб билмайман. Энди ўйласам, уруш йиллари қандайдир «хундори» тайёрлаб, маҳалламиз болаларини текинга даволайдиган отам, сўнгги бурдани «нон»лаб ортидан эргашибюрган қизига эмас, қўшнининг очдан ўлаётган боласига олиб чиққан онам қайта қуриш одамлари эканлар. Бир воқеани эсласам, кўзимга ҳали-ҳали ёш қалқади. 1956 йил. Ўнинчини эндигина битирганман. Мактабимиз директори Ҳафиз Енгаличев менга: — Сени Москвага, МГУга ...
11 январ 2016
“Ҳуқуқ” нашрининг ёзишича, беш фарзанднинг онаси Холида Зарипова, Шарифжон Бурхонов шахс билан шаръий никоҳ асосида яшаб келган. У олтинчи ...
8 октябр 2022
Қизлар рўмолларини ечиб, ҳавога силкитиб, уларни тинчлантириш учун келган давлат амалдорларига норозилик билдиришмоқда. Эрон шаҳар майдонларида паранжилар, ҳижоблар ечилиб, ...
19 ноябр 2018
Ижтимоий тармоқда Наманганнинг 5-микрорайонида қурилаётган Эйфель минораси нусхасининг дастлабки фотосуратлари пайдо бўлди. Парижнинг машҳур Эйфель минораси нусхаларини бугунги кунда ...
Блоглар
28 май 2024
Мен миллатчи эмасман! Лекин қайтадан таъмирлатилган ва Тошкент шаҳрининг собиқ ҳокими Ж. Ортиқхўжаев томонидан Пасхага ...
11 май 2024
1944 йилнинг 11 майида Сталин барча қрим татарларини Қримдан сургун қилиш ҳақидаги машъум қарорни имзолади. ...
6 май 2024
Ҳайрли кун! Урганч шаҳрида яшайман. Бугун қуйидаги воқеа юз берди: мен автобусда телефонда гаплашиб тургандим. ...