ART-DURBIN
3 ноябр 2016

Роберт Граббе қайчисидан чиққан Туркистон альбоми

1991 йили Қарағандада оламдан ўтган рассом Роберт Граббе 1903 йилда Новороссийскдан Одессага қараб сузаëтган кема ичида туғилган эди.

3Фирибгару қартабозлар билан тўла Одессани ҳайратга солиш қийин. Аммо Роберт қўлига қайчи олиб қоғоздан силуетлар кесганида одессанинг мана-мен деган оғалари ҳам ҳайрон қолишган.

Роберт Одесса ойдинлари Юрий Олеш, Эдуард Багрицкий, Валентин Катаевлар билан ошно бўлди.

41925 йилда Роберт Граббе бир гурух рассому ëзувчилар билан бирга Ленинградга йўл олди.

Бадиий академияда ўқиш жараëнида Роберт Граббет силует яратиш, гуаш ва китоб графикаси бўйича комил малака олди.

1930 йилдан бошлаб Граббе Москвадаги нашриëтлар ва жаридалар учун ижод қила бошлади.

Айнан шу даврда Граббе китоб графикасида янгилик бўлган қоғоздан силует кесиш техникасидан унумли фойдаланди.

5Граббе ўз безакларининг ҳассос стил ва аниқ линияларга эга бўлиши учун чандон тиришарди.

У ўз силуетларининг рангтасвирга яқин бўлишини истаган эди.

Дарвоқе айнан Граббе профессионал рассомлар ичида рангли қоғозлардан силует кесароқ асар яратган илк мусаввир эди.

7Граббе таъбирига кўра,“олдин контур кейин эса тоза рангли, соя-деталлардан мосуво пластик форма яратар” эди.

(Буюк рассом Анри Матисс бу техникага умрининг охирида киришган эди. Мўйқаламни қайчига алмашган рассом “қайчи билан кесароқ ранг ичига кириб бораман” дея таъкидлаган эди рассом.)

Ўттизинчи йилларда Граббе кўплаб китобларни қоғоздан кесилган силуэтлар воситасида безади.
Граббедан олдин қоғоздан силует кесиш курортлардаги ҳаваскор рассомларнинг тирикчилиги эди.

Граббе бу услубни санъат мартабасига элтишни орзулади. Графикадаги офорт, ксилография ва литография каби воситалар ëнида қайчи билан силует кесиш техникаси ҳам бўлишини истади рассом.8

Кейинчалик Роберт Андреевич “Санъат дунëси” (Мир искусств) уюшмасига кирган рассомларга нисбатан душманларча муносабатни алам билан эслаган эди. Социалистик реализм дарғалари назарида силует санъат эмас эди.

Формализмда айбланган Граббе ишсиз қолди. Фақат кўнгил ҳуши учун қўлига қайчи олиб шакллар қирқди.

Урушдан кейин Совет мафкура оғалари формалистларга қарши мухораба бошлашди.

Қамалиб кетишдан қўрққан рассом 1950 йилда бошини олиб Қарағандага кўчиб кетди.

6Кўмир конида макет ясайдиган рассом бўлиб ишлади.

Ўтган асрнинг етмишинчи йилларида қоғоздан шакл қирқиш санъатига эътибор пайдо бўлар экан Граббени эслашди.

Граббе уникал рассом сифатида ТВ дастурларга меҳмон бўлди.

Эътибордан илхомланган Граббе қўлига қайчи олиб туя ва нақшлар тарзидаги ажабтовур шаклларни рангли қоғозлардан қирқа бошлади.9

Роберт Андреевич ëшлик пайтида шарққа талпинди. Минг бир кеча эртаклари, туя ва ўтовлар дунëси бўлган шарқнинг инжа дунëсига мафтун эди рассом.

У ҳали ВХУТЕИНда ўқиб юрган пайтларидаëқ Марказий Осиëга кўп марта сафар қилиб минтақанинг табиати, маиший ва маданий ҳаëтини ўрганди.
Айнан ўша пайтда Граббе шарқ мавзусидаги китобларни безади.

Ëзувчи Амир Саргиджан қаламига мансуб “Последняя Бухара” ва “Египтянин” китоблари Граббе тарафидан силует техникасида безалди.

(Амир Саргиджан тахаллуси билан 1941 йилда Ўзбекистонда яшаган ëзувчи Сергей Петрович Бородин (1902 -1974) ижод қилган)

Бу китоб иллюстрациясида шарқона колорит ëнида Марказий Осиëни яхши билган рассом фитрати ҳам билиниб турар эди.

Қозоғистонда яшаган рассом Чўқон Валихонов ва Омонгелди потретларини ишлади.

10

Умр адоғида рассом касаллигига қарамасдан “Ўрта Осиë”, “Туркистон” каби рангли силуетлардан таркиб топган альбомларни яратиб қолдирди.

Фото: Домодедова тарихий-бадиий музейи коллекциясидан, шунингдек РГБ фондида сақланаётган китобий безаклардан олинди.

Акмал Ризаев

Ўзбекистонлик муаллиф таҳаллуси
Eltuz.com

Тағин ўқинг
10 апрел 2017
“Оила ва жамият” газетасида (05.04) “Нега топганимизда барака йўқ?” мақолани ўқиркан, журналист иддаосидаги турли парадоксларга дуч келдик. Мақола Ўзбекистондаги ...
7 апрел 2016
Март ойида шундоқ ҳам ўйин-кулгидан бўшамайдиган Ўзбекистон телеканалларининг куни туғди. Бу ёғи 8 март, бу ёғи Наврўз билан бўлиб, ...
12 апрел 2019
Сўнгги вақтларда Ўзбекистонда сурункали ёққан ёмғирлар сабаб юзага келган селлар натижасида одамлар қурбон бўлгани тўғрисида халқ орасида турли гаплар ...
1 сентябр 2020
Ислом Каримов августдаги путч ва Ўзбекистон мустақиллиги декларациясини қабул қилганидан кейин ҳам СССР тарафдори бўлиб қолган. Айни икки воқеадан ...
Блоглар
18 январ 2021
Бор эканда йўқ экан, оч эканда тўқ экан, яқин-яқин замонларда ёт босқинчиларнинг юз йилдан кўпроқ ...
13 январ 2021
Кun.uz профессионалларни ишга қабул қилар эмиш. Катта маош, икки маҳал овқат. Сиҳатгоҳнинг ўзи-я! Бундай ишхонани ...
11 январ 2021
Таниқли шоир Баҳром Рўзимуҳаммад 60 ёшда Баҳром ака индамайгина олтмишга кирибди. Ботинан қаралганда, ундай эмас. ...