ART-DURBIN
28 июл 2016

«Босмачилар устидан суд»

Қаршимизда Совет Марказий Осиёсида исёнчилик ҳаракатига қарши курашиш даврида олинган энг муваффақиятли фотоҳужжатлардан бири деса бўладиган фотосурат турибди. Биз совет даврида ўрганиб қолганимиз учун одатда бу ҳаракатни босмачилик деб атаймиз.

«Босмачилар устидан суд» номли бу сурат 1932 йилда Самарқандда туширилган.

rasm1638
Сурат муаллифи швейцариялик фотограф Элла Майяр. (1903-1997)

Бу сурат муаллифи швейцариялик сайёҳ ва шарқ мамлакатларининг таниқли экстремал тадқиқотчиларидан бири Элла Майярдир (Ella Maillart – 1903-1997). 1932 йилда буржуа дунёсининг энг марказидан келган ёш ва гўзал аёл ёлғиз ўзи Қизилқум саҳросини кесиб ўтиб, Қирғизистон ва Ўзбекистонни кезиб, Хитой чегарасигача етиб борди ва ортига қайтди.

Эътиборли жиҳати шуки, Элла Майярда совет ҳукуматининг рухсат ҳужжатлари йўқ эди. У блокпостлар ва патрулларни усталик билан четлаб ўтиб, эсон-омон ўз ватанига қайтиб келди. Уйига қайтгач, у ўзининг совет Ўрта Осиёси бўйлаб саёҳати ҳақида «Туркистон оҳанги» китобини ёзди.

«Босмачилар устидан суд»

Фотосуратда ҳибсга олинган «босмачилар» ҳам, уларнинг рақиблари – қизил комиссарлар ҳам йўқ. Бўлиб ўтаётган жараён кулфати ундаги деталлар орқали ҳис этилади. Вайрона бинонинг қадим безаклари қолдиқлари сақланиб қолган деворлари олдида устига алвон мато ёпилган стол қўйилган. Пастқамгина тахтасупага шарқона гилам тўшалган. Ильичнинг йирик бюсти халойиққа ёқтирмайгина боқиб турибди. Сурат марказида – бутунлай қоп-қора кийинган «революция инквизитори»нинг сиймоси.

Бу машъум типаж аслида Эль Греко ёки Гойянинг картиналарига мос тушади.

Судья фотограф томонга ҳорғин боқиб турибди. Сурат тақиқлар замонида туширилган ва цензурадан ўтганига қарамай, унда қўрқув ва сукунатнинг димиқ муҳити сезилади.

Иши одамларни ўлимга йўллаш бўлган «инквизитор»дан тошбағирлик ва инсон ҳаётига нисбатан лоқайдлик ҳисси таралади. 1932 йилда сталинизм даври ҳукмронлиги оёққа қалқаётганди. Бутун советлар мамлакати каби Ўрта Осиё ҳам узоқ йиллик йўқчилик ва азоб-уқубатлар ботқоғига ботаётганди.

Акмал Ризаев
ўзбекистонлик муаллиф таҳаллуси
Eltuz.com

Тағин ўқинг
1 ноябр 2022
Жиноят ишлари бўйича Шайхонтоҳур тумани суди 18 яшар қизни бўғиб ўлдирган 23 яшар қотилни 12 йилга қамади. 2022 йилнинг ...
23 май 2019
Лас-Вегас – гуноҳлар шаҳри. Аҳолиси ярим миллион, даромади казино ва қимордан келадиган бу шаҳарда бир нечта масжид бор, бугунги ...
11 ноябр 2019
«Элтуз» нашри «Ёзарнинг саси» рукнида таниқли ўзбек шоираси, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими, 67 яшар Қутлибека Раҳимбоеванинг миллат ва ...
21 сентябр 2017
20 сентябр куни Россия Ҳавфсизлик Кенгаши (СБ) котиби Николай Патрушев Тошкентга келди ва Ўзбекистон Ҳавфсизлик кенгаши котиби Виктор Махмудов ...
Блоглар
3 январ 2023
Улуғ ўзбек шоири ва муҳолифат лидери Муҳаммад Солиҳ билан суҳбатнинг 20-қисмида журналистнинг «Адабиёт нима?» деган ...
25 декабр 2022
Улуғ ўзбек шоири ва муҳолифат лидери Муҳаммад Солиҳ билан суҳбатнинг 18-қисмидан 90-йилларда таниқли адабиётшунос Иброҳим ...
20 декабр 2022
Улуғ ўзбек шоири ва муҳолифат лидери Муҳаммад Солиҳ суҳбатнинг 17-қисми мухолифат ва ҳокимиятнинг келажаги ҳақида ...