Асосий мавзулар
2 феврал 2019

Тожик тилида нечта ўзбекча сўз бор?

Олдинроқ ўзбек ва тожик тилларининг конвергент ривожланиши ҳақида пост ёзгандим. Унда бу икки тил тарихан бир-бирига қандай таъсир кўрсатгани ҳақида қисқача баён қилгандим. Лекин баъзи бир ўқувчиларимга у ерда келтирилган фактлар ёқмабди. Уларнинг айтишича, тожик тилида ўзбекча сўзлар умуман йўқ эмиш, ўзбек тили тожик тилига таъсир ўтказганини ёзганим эса ҳақорат экан.

Ўртоқлар, дўстлар, тиллар қўшни экан, таъсир албатта икки томонлама бўлади. Шундай экан, тожик тилида ўзбекча сўзлар “умуман” бўлмаслиги мумкин эмас. Бу ҳақоратли гап эмас, бу ҳаёт ҳақиқати, ҳамма замонда ҳамма ерда, барча тилларда кузатилган нарса. Тиллар аралашади, бир-биридан нимадир олади, ўрганади, бир-бирини бойитади. Минг йил ёнма-ён яшаган тиллар бир-биридан ҳеч нима олмаган бўлиши мумкин эмас.

Тожик тилининг ўзига хослиги шундаки, адабий тилида туркий сўзлар нисбатан кам (тахминан 500¬-600 та атрофида), лекин шеваларида ўзбекча ўзлашмалар тиқилиб кетган. Ўзбек тилида бунинг тескариси — адабий тилда форсча ва форс тилидан ўтган арабча сўзлар жуда кўп (ўрта асрлар адабий тилидаги (чиғатойча) максимал кўрсаткич — 10-12 мингта сўз), лекин уларнинг сўзлашув тилида ишлатилиш частотаси жуда паст.

Тожик миллий таоми — “қуртоба”нинг ўзагида туркча “қурут” сўзини пайқаш қийин эмас; “юнучқа” (“йўнғичқа”), “тўғри”, “ёнбош кашидан”, “журидан” (“юрмоқ”) — бундай сўзлар жуда кўп. Булар — шевага хос сўзлар. Адабийча сўзларга келсак:

  • туркий сулолалар ҳукмронлиги даврига бориб тақаладиган сарой атамалари — хон, бек, хоқон, хоним, бегим ва ҳ.к.
  • ҳарбий атамлар — байроқ, яғмо, қаравул, қушун, милтиқ, қундуқ, босмачи;
  • маиший атамалар — қошуқ, кўпрук (қаранг, бу сўз Тожикистон президентининг расмий сайтига ҳам кириб қолибди-ку, тил тозалиги қаерда қолди?), элак, қишлоқ;
  • ҳайвонларнинг номлари — буққа, қутус, урдак;
  • сут маҳсулотларининг номлари — қурутоб, жўғрот, қатиқ, қурут.

Яна бир нечтаси эсимга келиб қолди. “Сой”, “сачоқ”, “суроғ” (сўроқ), “чигит”, “қабурға”, “шавқун”, “қутон”, “охур”, “тўй”, “келин”, “чопар”, “чулоқ”, “чумчуқ”, “пучоқ”, “бой”, “ёш”, “апа”, “ака”, “тағо” (тоға), “язна”, “угай”, “урда”, “эгар” ва ҳ.к.

Менга ишонмасанглар, немис тилшуноси Герхард Дёрфернинг (https://en.wikipedia.org/wiki/Gerhard_Doerfer) Türkische Lehnwörter im Tadschikischen луғатини титкилаб кўринг. У ерда тожик адабий тилида ва шеваларида ишлатиладиган 6 мингтача туркча/ўзбекча сўз келтирилган.

P.S.: турк ва форс тилларининг ўзаро алоқалари ўзи жуда қизиқарли мавзу. Эронда, Афғонистонда бундан-да қизиқроқ лингвистик фактлар бор. Уларга ҳам вақти келиб тўхталаман.

Харитада — Тожикистонда ўзбеклар истиқомат қиладиган ҳудудлар.

Эльдар Асанов,
Телеграмдаги «Асанов формати» блогери

Тағин ўқинг
28 июн 2016
Тошкентлик Мухиддинов Самад Муродович ва Наманган шаҳридан 22 яшар Аброржон Устабоев Аюбхон ўғли Истанбулдаги Отатурк халқаро аэропортида юз берган ...
8 август 2016
“Ҳуррият” газетасида (03.08.16) чоп этилган “Жамиятни ҳалокатдан қутқарувчи куч” сарлавҳали мақолада Чор Россияси ва шўролар даврида халқимизнинг маънавий бойликларини ...
27 май 2020
“2016 йил 24 декабрь. Кундузги соат 12:00 да штабдан чопар келди ва зудлик билан штабга етиб боришимни айтди. Штабгача ...
20 август 2018
Ўзбекистон бош вазири Абдулла Арипов минган “Мерседес” 20 август куни Бекобод-Тошкент йўлида “Дамас” енгил автомобили билан тўқнашган. Ички ишлар ...
Блоглар
3 июн 2020
Бир нарсага эътибор қаратдим: АҚШда бўлаётган воқеаларга эътибор рус интернетида жуда юқори; рунетда бу воқеаларни ...
28 май 2020
Бош прокуратура коронавирус тарқалиши силсиласини аниқлаш осон бўлиши учун фуқаролардан кундалик тутишни сўраганида баъзилар буни ...
25 май 2020
“Би-Би-Си” радиоси ўзбек хизмати журналисти Муҳаммад Солиҳга: “Коронавирус пандемияси пайти шундай чиқиш қилишингиз ўринлими? Бунинг ...