ART-DURBIN
12 июл 2016

«Босмачилар устидан суд»

Қаршимизда Совет Марказий Осиёсида исёнчилик ҳаракатига қарши курашиш даврида олинган энг муваффақиятли фотоҳужжатлардан бири деса бўладиган фотосурат турибди. Биз совет даврида ўрганиб қолганимиз учун одатда бу ҳаракатни босмачилик деб атаймиз.

«Босмачилар устидан суд» номли бу сурат 1932 йилда Самарқандда туширилган.

rasm1638
Сурат муаллифи швейцариялик фотограф Элла Майяр. (1903-1997)

Бу сурат муаллифи швейцариялик сайёҳ ва шарқ мамлакатларининг таниқли экстремал тадқиқотчиларидан бири Элла Майярдир (Ella Maillart – 1903-1997). 1932 йилда буржуа дунёсининг энг марказидан келган ёш ва гўзал аёл ёлғиз ўзи Қизилқум саҳросини кесиб ўтиб, Қирғизистон ва Ўзбекистонни кезиб, Хитой чегарасигача етиб борди ва ортига қайтди.

Эътиборли жиҳати шуки, Элла Майярда совет ҳукуматининг рухсат ҳужжатлари йўқ эди. У блокпостлар ва патрулларни усталик билан четлаб ўтиб, эсон-омон ўз ватанига қайтиб келди. Уйига қайтгач, у ўзининг совет Ўрта Осиёси бўйлаб саёҳати ҳақида «Туркистон оҳанги» китобини ёзди.

«Босмачилар устидан суд»

Фотосуратда ҳибсга олинган «босмачилар» ҳам, уларнинг рақиблари – қизил комиссарлар ҳам йўқ. Бўлиб ўтаётган жараён кулфати ундаги деталлар орқали ҳис этилади. Вайрона бинонинг қадим безаклари қолдиқлари сақланиб қолган деворлари олдида устига алвон мато ёпилган стол қўйилган. Пастқамгина тахтасупага шарқона гилам тўшалган. Ильичнинг йирик бюсти халойиққа ёқтирмайгина боқиб турибди. Сурат марказида – бутунлай қоп-қора кийинган «революция инквизитори»нинг сиймоси.

Бу машъум типаж аслида Эль Греко ёки Гойянинг картиналарига мос тушади.

Судья фотограф томонга ҳорғин боқиб турибди. Сурат тақиқлар замонида туширилган ва цензурадан ўтганига қарамай, унда қўрқув ва сукунатнинг димиқ муҳити сезилади.

Иши одамларни ўлимга йўллаш бўлган «инквизитор»дан тошбағирлик ва инсон ҳаётига нисбатан лоқайдлик ҳисси таралади. 1932 йилда сталинизм даври ҳукмронлиги оёққа қалқаётганди. Бутун советлар мамлакати каби Ўрта Осиё ҳам узоқ йиллик йўқчилик ва азоб-уқубатлар ботқоғига ботаётганди.

Акмал Ризаев
ўзбекистонлик муаллиф таҳаллуси
Eltuz.com

Тағин ўқинг
20 октябр 2016
Олдин ҳам ёзгандик, Бош вазирнинг виртуал қабулхонасига мурожаат қилаётганлар ўз муаммоларига тез ечим топаётганидан миннатдор бўлаётгани ҳақида сўнгги вақтларда ...
29 октябр 2015
Eltuz манбасидан олинган хабарга кўра, 28 октябр куни Қашқадарё вилоятининг Қамаши туманида ички ишлар ходимлари Шуҳрат Рустамовни ушлаб олиб ...
23 март 2018
Сарлавҳага чиқарилган бу гап буюк актёр Шукур Бурхонов ижросидаги Юсуф Ялангтўш ҳақидаги фильмда айтилган. Не тонгки, “пайғамбар” даражасига кўтарилган ...
2 март 2018
Таниқли ўзбек шоири, сиёсий диссидент, «Эрк» демократик партияси лидери 69 ёшли Муҳаммад Солиҳ 1 март куни Ўзбекистон ҳокимият тизимларидаги ...
Блоглар
26 апрел 2018
Ўзбекистон мудофаа вазирлиги ансамбли артистлари Тошкент метросида 9-майга кунига атаган акцияларни бошлашди ва бунга қарши ...
26 апрел 2018
Андижон шаҳридаги 18-умумтаълим мактабининг 9-синф ўқувчиси 22 апрель куни ўсмирлар ўртасидаги ўзаро жанжалда пичоқбозлик қурбони ...
24 апрел 2018
Туркманистон президенти Гурбангули Бердимуҳамедовнинг Ўзбекистонга ташрифи муносабати билан 24 апрель куни Хоразм вилоятида минглаб талаба ...